Waarom wilskracht niet werkt bij emotie-eten (en wat je zenuwstelsel hier écht mee te maken heeft)

Je kent het scenario vast wel. Je hebt een lange, drukke dag achter de rug. Mentaal ben je op, je hoofd zit vol en je verlangt naar rust. Op weg naar huis bedenk je al wat voor heerlijk eten er thuis op je staat te wachten, zodat je lekker met een zak chips of een reep chocolade op de bank kunt hangen met Netflix… Eindelijk rust. Dat voornemen om gezond te eten? Dat komt morgen wel…

Niet lang nadat die zak leeg is of de reep op is, volgt die bekende innerlijke stem: ‘Waarom doe ik dit nu weer? Ik had me nog zo voorgenomen dit niet meer te doen. Ik moet sterker zijn.’

Als apotheker én integratief therapeut zie ik dit patroon dagelijks voorbijkomen. En het eerste wat ik mijn cliënten wil meegeven is dit: het is geen gebrek aan wilskracht. Je bent niet zwak, lui of ongedisciplineerd. Wat er op zo’n moment gebeurt, is een volkomen logische, onbewuste reactie van een overprikkeld zenuwstelsel dat zoekt naar rust en demping.

In dit artikel leg ik je vanuit de wetenschap en fysiologie uit waarom diëten en wilskracht alleen dit probleem meestal niet oplossen en wat er wél kan helpen om de drang te verminderen.

Waarom eten zo sterk gekoppeld is aan ontspanning

Om te begrijpen waarom de drang naar eten zo overweldigend kan zijn, moeten we terug naar de evolutie van ons autonome zenuwstelsel.

Ons zenuwstelsel kent twee belangrijke hoofdfasen:

• Het sympathische zenuwstelsel: de ‘vecht-of-vlucht’-stand (fight or flight). Simplistisch samengevat: meer bloed naar je spieren en minder bloed naar je verteringsstelsel. Dit wordt geactiveerd bij spanning, stress, drukte of een continue stroom aan prikkels.
• Het parasympathische zenuwstelsel: de ‘rust-en-herstel’-stand (rest and digest). Meer bloed naar het verteringsstelsel en minder bloed naar je spieren. Hier ontspant en herstelt het lichaam, gaat je hartslag omlaag en worden je gedachten rustiger.

In de oertijd was deze fysiologie heel simpel: je eet niet als je op de vlucht bent voor een tijger. Bij gevaar gaat alle energie in je lichaam naar je spieren en hartslag. De spijsvertering wordt op dat moment op een laag pitje gezet, want eten kost energie die je nodig hebt om te overleven.

Pas wanneer de oermens een veilige plek had bereikt en het gevaar volledig geweken was, keerde de rust terug en werd er gegeten.

Eten is voor ons primitieve brein een krachtig fysiologisch signaal dat het acute gevaar geweken is.

Wanneer jij een drukke dag hebt gehad en spanning hebt ervaren, is het sympathische deel van je zenuwstelsel actief. Maar dit mechanisme speelt net zo goed bij verveling. Verveling voelt vaak als ‘niets doen’, maar fysiologisch is het meestal een vorm van innerlijke onrust. Op het moment dat de hectiek wegvalt, wil je systeem eigenlijk overschakelen naar de parasympathische ruststand. Als je lichaam dat niet uit zichzelf kan vinden omdat er nog te veel spanning onder zit, kan je onderbewustzijn aansturen op eten om die omschakeling te ondersteunen.

Wat er in je lichaam gebeurt als je eet

Als je gaat eten, en dus kauwt, slikt en er voedsel in je maag komt, vinden er verschillende neurobiologische veranderingen plaats:

• Rekreceptoren in je maag sturen via de nervus vagus informatie over maagvulling naar je hersenstam.
• Belonings- en stemmingssystemen in de hersenen, waarbij onder andere dopamine en serotonine betrokken zijn, reageren op voedsel.
• Je parasympathische zenuwstelsel wordt actief en je lichaam schakelt tijdens de spijsvertering meer over naar de ontspanningsstand.

Eten kan er dus kort voor zorgen dat het lichaam fysiologisch meer in de ontspanningsstand komt. Het is een snelle manier waarop je lichaam rust probeert te vinden na een periode van overprikkeling.

Waarom strenger zijn vaak averechts werkt

Veel mensen proberen emotie-eten op te lossen door nog strenger te worden en meer controle te willen. Ze gaan op dieet, spreken strenge regels met zichzelf af of proberen ‘gewoon nee te zeggen’.

Vaak werkt dit juist averechts. Zelfcontrole doet een beroep op de prefrontale cortex: het rationele, denkende deel van ons brein. Stress en mentale vermoeidheid kunnen het aan het einde van de dag moeilijker maken om je aan voorgenomen keuzes te houden.

Daarnaast zorgt streng zijn voor jezelf voor nieuwe stress en dreiging. Hierdoor kan de sympathische activiteit toenemen en wordt de behoefte aan rust of veiligheid alleen maar sterker. Zo ontstaat er een vicieuze cirkel.

Duurzame verandering ontstaat niet door harder te vechten tegen het eten, maar door te kijken wat er onderliggend voor de spanning zorgt en daarnaast je zenuwstelsel te leren dat het ook zónder eten kan ontspannen.

Drie stappen naar duurzaam herstel

1. Word nieuwsgierig naar de craving

Zodra je merkt dat er cravings opspelen, pauzeer dan heel even. Verwijt jezelf niets, maar stel jezelf de vraag: ‘Wat probeert mijn lichaam op dit moment voor mij te regelen?’ Is het fysieke honger, of ben ik eigenlijk op zoek naar rust of comfort?

2. Geef je zenuwstelsel op tijd rust

Probeer je zenuwstelsel rust te geven vóórdat je bij de keukenkastjes staat. Je kunt de parasympathische activiteit en je nervus vagus ook op andere manieren ondersteunen:

• Leg een hand op je borst of buik en adem rustig vier seconden in en zes seconden uit. Langzaam ademen kan helpen om je hartslag te verlagen en de omschakeling naar rust te ondersteunen.
• Stap even weg uit de drukke ruimte en sluit een minuut je ogen om de prikkelstroom bewust te onderbreken.

3. Werk met het onderbewuste patroon

Het automatische patroon om bij spanning naar eten te grijpen, ligt diep opgeslagen in je onderbewustzijn. Praten over het probleem of rationeel begrijpen waarom je het doet, is daarom niet altijd genoeg om je gedrag te veranderen.

Met behulp van hypnotherapie maken we verbinding met die onderbewuste patronen. Je leert je zenuwstelsel op een diep niveau dat het veilig is om spanning of onderdrukte emoties los te laten, waardoor de drang om te eten kan afnemen.

Kijk voorbij het eten zelf

Mijn achtergrond als apotheker heeft me geleerd hoe wonderbaarlijk en complex ons lichaam biochemisch werkt. Mijn ervaring als integratief therapeut heeft me laten zien hoe diep de verbinding is tussen onze evolutie, ons onderbewustzijn en ons eetgedrag.

Blijf je merken dat je vastzit in de cirkel van emotie-eten, schuldgevoel en streng zijn voor jezelf? Weet dat je het niet op wilskracht alleen hoeft te doen.

In mijn praktijk kijken we voorbij het eten zelf. We combineren medische en neurobiologische inzichten met diepgaand lichaamswerk om jouw zenuwstelsel weer in balans te brengen.

Benieuwd wat dit voor jou kan betekenen?

Bronnen

• DiFeliceantonio, A. G., et al. (2018). Supra-Additive Effects of Combining Fat and Carbohydrate on Food Reward. Cell Metabolism, 28(1), 33–44.
• Wurtman, R. J., & Wurtman, J. J. (1995). Brain serotonin, carbohydrate-craving, obesity and depression. Obesity Research, 3(S4), 477S–480S.
• Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W. W. Norton & Company.